Waarom doen mensen zichzelf soms pijn om erbij te horen?

We denken graag dat we onze eigen, individuele keuzes maken. Dat we unieke wezens zijn die autonoom bestaan. Dat we wel weten wat goed is voor ons lichaam. Maar in werkelijkheid worden onze keuzes vaak subtiel beïnvloed door de mensen en normen rondom ons. De sociale psychologie bestudeert deze invloeden en helpt ons te begrijpen waarom we doen wat we doen. Misschien helpt het ook jou wel om te herkennen hoe het ontwikkelen en herstellen van een eetstoornis beïnvloed wordt door de groepen waartoe je behoort. Voor mij was dit in ieder geval een eyeopener.

De kracht van conformiteit

We leven in een wereld waar slank zijn vaak gelijkgesteld wordt aan succes, schoonheid en controle. Sociale media, vrienden, sportculturen … ze sturen vaak dezelfde boodschappen: ‘je moet sportief zijn, gezond eten en dun is beter.’

Veel mensen proberen zich hieraan aan te passen, soms zonder het echt te willen. Dat is conformiteit: je gedrag aanpassen aan de groep, om erbij te horen en niet uit de toon te vallen. Zelfs als iemand zich slecht voelt bij (extreem) diëten, kan de druk om erbij te horen sterker zijn dan je eigen oordeel. Net zoals je misschien zelf geen grove bek hebt en dat ook niet waardeert, maar om bij een (klas)groep te horen ga je toch veel vloeken of anderen pesten …

Wanneer je jezelf verliest: de-individuatie

Na verloop van tijd kan iemand zichzelf binnen zo’n context echt kwijtraken. Je eigen grenzen, gevoelens en behoeften verdwijnen naar de achtergrond en je doet vooral wat nodig is om te conformeren. Honger? Negeer het. Vermoeidheid? Je moet doorzetten, niet flauw doen!

Je wordt als het ware opgeslorpt door een dwangmatig ideaalbeeld. Dit noemen we de-individuatie: het verlies van je persoonlijke identiteit en normen onder invloed van een groep of context.

Wie bepaalt wat “juist” is?

We volgen niet alleen onze peers, maar ook wie we zien als autoriteit. Dat kan een dokter zijn, maar ook een influencer, een coach of zelfs de maatschappij als geheel. Wanneer zulke “autoriteiten” bepaalde lichaamsidealen of dieetregels promoten, nemen mensen die vaak over zonder ze kritisch te bevragen. Je eigen moreel kompas wordt dan even uitgeschakeld.

“Als een tof persoon die ik volgde op Instagram zei dat iets ‘goed’ was, geloofde ik dat gewoon. Ik zag dat die persoon veel succes had en dat wou ik ook, dus stelde ik boodschappen niet meer in vraag, ook al voelde het soms wel te extreem. Nu stel ik me wel vaker de vraag: is dit echt helpend voor mij?”

De verborgen rekensom in ons hoofd

Veel gedrag bij eetstoornissen lijkt irrationeel, maar vaak zit er een (onbewuste) kosten-batenanalyse achter. De voordelen lijken groot: je krijgt complimenten, het lijkt of je controle hebt en je ervaart meer sociale acceptatie als je gewicht verliest. De nadelen – fysieke en mentale schade – worden zeker in de beginfase nog geminimaliseerd of genegeerd. Zolang de voordelen zwaarder lijken door te wegen, blijft het gedrag bestaan.

“Ik kreeg zoveel complimenten in het begin. Dat maakte het moeilijk om te stoppen. Het voelde alsof ik iets ‘goed’ deed, zelfs al voelde ik me slechter.”

Tot slot

Eetstoornissen gaan dus niet alleen over eten. Ze gaan ook over sociale druk, identiteit en de behoefte om erbij te horen.

Misschien is de belangrijkste vraag dus niet: Waarom doet iemand dit zichzelf aan?
Maar wel: In wat voor omgeving is men het normaal gaan vinden dat mensen zo op hun uiterlijk worden beoordeeld?

En voor jezelf is de vraag misschien: wordt het stilaan tijd om andere omgevingen op te zoeken, waar mensen om andere dingen gewaardeerd worden dan hun uiterlijk?